De Almelose Patriottenbeweging
Dr. J.K. Abbes

De Almelose Patriottenbeweging (1783–1786) was een lokale burgerbeweging aan het einde van de 18e eeuw die streed voor democratisering, meer politieke inspraak en een vrije burgemeestersverkiezing. Waar de landelijke patriottentijd vooral draaide om de strijd tegen stadhouder Willem V, kreeg de revolutie in Almelo een uniek, lokaal karakter: het was een directe opstand tegen de heersende adel van Huize Almelo.

Almelo vormde in die tijd samen met Vriezenveen een zogenaamde ‘heerlijkheid’. De macht in het stedelijk bestuur lag volledig in handen van sympathisanten van de Vrouwe van Almelo, gravin Sophia Carolina Florentina van Rechteren-Limpurg. Zij bepaalde de koers en benoemde de bestuurders. De opkomende burgerij in de stad pikte deze absolute macht en de heersende vriendjespolitiek niet langer en eiste het recht op om zelf democratisch hun burgemeester te kiezen.

Om hun politieke eisen kracht bij te zetten, richtten de Almelose patriotten op 10 december 1783 een exercitiegenootschap (vrijkorps) op. Dit was een bewapend burgerinitiatief waarmee de inwoners zichzelf trainden.

• Met veel tromgeroffel oefenden de burgers in het stadsbeeld.
• Het genootschap had zelfs een eigen ‘ziekenfonds’ voor schutters die het financieel zwaar hadden.
•  Lokale artsen en chirurgen stonden paraat om het korps medisch te ondersteunen.

Tussen 1783 en 1786 vlogen de patriotten en de gravin elkaar geregeld in de haren. Dit resulteerde in een stroom aan juridische processen en politieke blokkades. De Almelose burgerij maakte er in feite haar eigen, geïsoleerde revolutie van: het ging hen in de eerste plaats niet om de landelijke strijd voor of tegen de Oranjes, maar specifiek om het breken van de macht van het adellijke Huis Almelo.

Net als in de rest van de Republiek kwam er in 1787 een abrupt einde aan de Almelose patriottenbeweging. Pruisische troepen vielen het land binnen om het gezag van de stadhouder (en de gevestigde orde) te herstellen. Alle vrijkorpsen en exercitiegenootschappen in het land werden verboden en opgeheven, waarmee ook de Almelose democratiseringsgolf in de kiem werd gesmoord. Pas na de Franse inval in 1795 (de Bataafse Republiek) zouden de patriotten definitief aan de macht komen.