Mr. Benno Stokvis advocaat in bezettingstijd

Ervaringen van een Amsterdamse adcocaat die het tijdens de Tweede Wereldoorlog illegaal, maar ook legaal tegen de Duitsers opnam, vooral voor Joodse landgenoten.

Wie zich als advocaat in bezettingstijd op de behandeling van ‘Duitse zaken’ richtte, bracht in zijn professioneel bestaan een essentiële verandering.
Op het drijfzand van de elkander verdringende verordeningen ontbloeide in het bezette Nederlandse gebied Germaans recht, dat slechts één wezenlijke grondslag had: consolidering van de macht van het Herrenvolk en zijn dirigerende representanten, bevestiging van de mystieke totaliteit der grootduitse volksgemeenschap als draagster van de nazistische toekomst.

De Nederlandse advocaat moest het penibele offer brengen van een confrontatie met de geest der nieuwe nationaal-socialistische orde, die als eerste rechtsbron het ‘Führerbefehl’, de wil van de Führer aanwees, en adagia produceerde als ‘Recht ist was dem deutschen Volke nützt’. Het was onontkoombaar zich met weerzin te verdiepen in de interpretatie van uit het ‘Dritte Reich’ geïmporteerde totalitaire normen.

Niet zelden ging het om naar fascistisch rechtsbesef strafwaardige gedragingen, waarvan de Nederlandse jurist vóór 1940 de poenale bestaanbaarheid niet had gedroomd. Wie zou het vóór de dagen van Seyss-Inquart denkbaar hebben geacht, dat het kopen van fruit door medeburgers behorende tot een Nederlandse bevolkingsgroep, een strafbaar feit zou kunnen opleveren; dat het zich bevinden van een als ‘jood’ geregistreerde Nederlander aan een der plantsoenzijden van de Apollolaan te Amsterdam, kon leiden tot politioneel ingrijpen, beslissend voor dood of leven van de betrokkene?

Het in persona benaderen van de Duitse instanties was veelal een onverkwikkelijke, somtijds een hachelijke onderneming. De orthodoxe nazi-gezagdragers oordeelden de verschijning van een Nederlands ‘Rechtsanwalt’ principieel ongewenst, in het gunstigste geval overbodig. Onbehaaglijke gedachtenwisselingen sproten uit deze zienswijze voort.

Advocaat zijn in Duitse zaken was een hard bedrijf; – een alleen in uitzonderingsgevallen met reëel resultaat beloond bedrijf. Weinige tientallen heb ik kunnen redden; vele honderden moest ik machteloos laten gaan. Onder de naamloze miljoenen zijn ze door de Teutoonse cultuurdragers weggevaagd.